Pasé Dario

UN CAS ËD POLISSÌA


***********


Tuta la sità d'lvreja a l'era fërmasse sburdia cola matin che la neuva a l'era spatarasse sù për le contrà, da Dòira fm-a al castel, ross, d'Arduin. A smijava gnanca ver che cheidun a fussa arzigasse a fé... Iòn: pì che la gravità dl'assion Iòn ch'a sëccava tuti, e pì che tuti 'I Delegà 'd Polissìa (monsù Glena), a l'era 'I dëstorbi e 'I brut nòm për la sità; ansoma, ant na paròla, ël pensé che cheidun a l'era ancalasse a fé, ambelessì da noi, Iòn ch'as chërdia ch'a podeissa rivé mach a Turin, o an chèich sità fòra dij finagi: Paris o Londra o Viena...
Un vënner matin ëd l'otòber dël 1854, ant a regn ëd Tòjo Manuel II, na matinà già bastansa frèida, ma sclinta, pien-a'd lus, con na bisa 'd cole ch'a tajo le vestimente ch'a montava da le rive 'd Dòira, a l'é stàit trovà, ant na stansia dl'oberge dël Caval bianch, ël còrp ëd n'òm apopré 'd mesa età, mòrt për na cotlà, arvers ant sò let, tut vestì e com s'a fussa pront a seurte. Gnun a lo conossìa, e bele 'I nòm ch'a l'avìa dàit la sèira anans a l'obergista aj disia nen a gnun.
An sël taulin da neuit, davzin al cussin, un pugnal con la lama longa e spòrca 'd sangh e 'n lìber, ël Fedon ëd Platon. La stansia nen ciavà da andrinta con ël palèt; gnun segn ëd forsadura; la saradura: tut a pòst. Gnun segn ëd violensa 'nt la stansia: ij mòbij, le cadreghe, I'armari, tut an ordin e con nen ch'a podèissa fé pensé a'n ciacòt tra la vìtima e sò sassin. E pura 'd sassinament as tratava: gnun bijèt për chi ch'a resta, nen ch'a feissa pensé a'n suissidi, e peui "andòma-a pensava 'l Delegà, ch'a l'era dëstorbasse a vnì pròpi për l'ampòrtansa dël cas-gnun as massa con na cotlà s'a l'ha pa na rason pì che bon-a". E da lòn ch'a j'ësmijava a chiel ëd rason ambelessì a-i na j'era gnanca mesa.
Ël bataclan ëd cola matin (vaiven ëd gent për ël coridor cand ch'a l'era vedusse che cheicòs ëd fòravia a l'era rivaje 'nt cola stansia, trafen ëd polissiòt, cambré, bonnes, curios...) a l'avìa tirà 'dcò n'àutr client ëd l'oberge, n'òm ëd coj che, an géner, as nòto mai: n'òm ch'a rabastava 'n pòch na gamba (a l'avìa fàit la campagna dël '49-sinch ani anans-e a l'era stàit ferì a Noara) e ch'a vardava con bin d'anteresse tut lòn ch'as trovava 'nt la stansia. A vardava, a fasia 'd segn con la testa, a socrolava le spale, e a l'é fin-a rivà a fiché 'I bech ant ël bagagi ëd col òm e a tirene fòra un o doi lìber.
«Còs ch'a fà-lo chiel ambelessì, monsù?»; a la fin ël Delegà Glena a l'é ancorzussne 'd chiel-lì.
«I serco d'arzòlve 's cas ch'a smija deje 'd sagrin ansì gròss, mè car Delegà 'd Polissìa». E anans che 'I Delegà a podèissa tiré 'I fià da lë sburdiment... 
«A l'é ciàir ch'as trata 'd suissidi. Già ij roman a l'avìo capì che 'I prim but ëd qualsëssia amassidi a l'é col dël cui prodest? A capiss-lo 'I latin, chiel, nen vèra, sor Delegà? Visadì: chi ch'a peul tiré 'd vantage da la mort ëd chi ch'a l'é mòrt? Ant cost cas-sì, gnun: an efet chiel-sì a l'é 'n forësté, che gnun a conossìa e ch'a conossìa gnun ambelessì da noi. A podrìa avèj avù 'd nemis a so pais ch'a son ëvnuje apress fin-a sì, ma gnun a l'ha vist d'àutri forësté an costi di a Ivreja, e dzortut jer sèira. Ël pugnal a l'é bin rangià 'n sël taulin da neuit: da ràir un sassin as sagrin-a 'd buté bin a pòst so strument ëd, vorom-ne dì parèj?, travaj; pitòst a lo stërma o a lo campa, ma da ràir-i diso pa ch'a lté dautut ampossìbil-, ma franch da ràir a lo rangia an s'un taulin da neuit com s'a fussa 'n giojera. Bin, cl particolar dël cotel a l'ha tirà mia atension an sël lìber lì davzin. I sai pa se chiel, sor Delegà, a l'ha faje atension (nò, eh...), ma mi sè: a l'é 'I Fedon ëd Platon, un filòsof grech che... bin, lassoma perde. Alora, pugnal e lìber a l'han fame arcordé në s-cianch ëd n'euvra dlë scritor latin Séneca-am ësmija ch'a sia 'nt na litra-, e pròpi la tradussion italian-a dj'euvre 'd Seneca i l'hai trovala 'nt ël còfo 'd cost bravòm.
Ambeleli Séneca a conta dël suissidi 'd Caton d'Ùtica, che, filòsof ëdco chiel, a l'era prontasse pugnale Fedon davzin al let come darié mojen ëd mòrt, da già ch'a l'avìa pì car meuire che vive sota d'un tirann. Franch com un filòsof antich nòstr amis a l'ha decidù 'd meuire: a l'é prontasse 'dco chiel j'ëstrument, pugnal e lìber, a l'é dasse - i devo dì con bin ëd corage e 'd fërmëssa (pròpi com un filòsof antich)-cola pugnalà e peui a l'ha spetà la mòrt, ch'a dev esse rivà franch prest. 
ch'a-j ciama a 'n médich, e i vedroma s'a s'agiss ëd dëssanguament... Ah, antramentre ch'im arcòrdò: i l'hai sentù 'I cambré dì che jer sèira a l'avìa comandà 'n bagn bujent (a l'ha present Séneca? no? am ësmijava bin...), ma che peui a l'ha arnonsiaje cand ch'a l'ha savù ch'a-i era tròp da speté... I chërdo, peui, ma i son pa d'autut sigur, che nòstr pòvr amis a dovìa esse n'esilià politich, nemis dij tirann (ch'a contròla, peui, ch'am fasa 'I piasì...), e 'I quàder a l'é complet. A l'ha sernù 'd meuire propi com un filòsof antich, un-a 'd cole figure che - ch'am chërda pura, sor Delegà - cand ch'at anciarmo at anciarmo franch sech ch'a mérita... e nen - com a dis col ëscritor dël di d'ancheuj-"come un eroe del Metastasio, prendendosela con le stelle" (a l'ha-lo lesulo 's romanz? nò? passiensa...). A l'é stame da press, sor Delegà?».
«Ma... com a l'ha fàit... chiel...».
«A sà-lo com a disìo serti filòsof grech? Ël sapient a l'é pa në scultor, ma a peul ess-lo, da già ch'a l'ha andrinta 'd chiel j'ëstrument pr'esse scultor; e bin, mi i son pa un polissiòt, ma...».
«A l'é 'n sapient, i chërdo».
«Ant ël mè pcit, për servila».
«Come as ës-ciam-lo, chiel?», a l'é fin-a 'n pòch contrarià, e forse a l'ha gnanca tutu ij tort.
«Gandin, Gian Batìsta Gandin, da Bra, professor ëd latin al Regio Liceo d'Ivreja e servidor sò»