Pich Censin

LA MORT D'UN RE



****************+


L a sèira dël 18 ëd mars a rivava nen improvisa, dal moment che la radio già a 1 bôt a l'avia dit che soa vita 
a l'era mach pi tacà për un fil, la neuva che Re Umbert a l'era mòrt a Ginevra. Ël 24, con na sirimonia 
partessipà da 'd reaj e prinsi e da tant gent rivà dal Piemont e da tuta Italia, a vnisìa sotrà ant la badìa 
d'Autacomba, andova già a arpòso vàire Cont, Duca e Re dla Dinastia.
La mòrt ëd l'ùltim Re d'Italia a l'ha portà n'ondà 'd comossion, për l'arcòrd ëd soa përson-a gentila e pas-
sienta, bele ant ël magon d'un esili dë scasi quarant'ani, che la republica, arfudand n'at generos e 'd fòrsa, 
ansema, a l'ha nen vorsù che a chitèissa, gnanca 'dnans a la fin ëvzin-a che la maladia a l'avia decretaje.
E comossion për le pòche consolassion che la famija a l'avia daje, coma se lë scur che ant ël mond pì
avansà da la mira material a l'é calà an sle régole moraj e religiose dla sossietà a l'avèissa nen fàit eces-
sion për ij Savôja. E comossion ancor për la bin che a voria a l'Italia, ant un temp che sò mit a l'é dësmor-
tasse an tanti cheur, a la mira che na bin pì granda i chërdo che as peussa nen pensesse. E che sö 
sentiment a fussa cost a lo preuva 'dcò la part ëd sò patrimòni lassà a j'italian, con tut che ij pì a l'avèisso 
dësmentialo o a sentèisso për chiel pì 'd curiosità che dë stima.
La comossion a l'é manifestasse ant na partessipassion popolar ai funeraj rëscontrasse da ràir për d'àutri
përsonagi, bele che Autacomba a fussa tant dëscòmoda e pì a l'avèisso rendula ij provediment organisativ 
butà sù për l'ocasion dal govern fransèis. E tanti a son ëstàit frapà da cost esili durà bin oltra 'I consèj ëd 
la rason e për lòn che j'autorità italian-e a l'han orchestrà për fene passé pì possibil sota silensi fin-a a la 
mòrt.
Parej a l'é andass-ne Umbert II, o Berto com a lo ciamavo ij piemontèis, e cheidun a l'ha notà che l'istess 
nom a prinsipiava e a sarava la stòria dla Dinastia.
Nà a Racunis, mòrt a Ginevra, sotrà a Autacomba: tre leu che a rapresento 'd pàgine dë stòria dij Savòja, 
un temp Sovran dël Piemont, ëd Nissa, dla Valdosta, dla Savòja, dël Vaud, con Losana e Ginevra, e d'àutre 
tère.
As dis che Ca Savòja, fasend l'Italia, a l'avèissa compì soa mission ëstòrica e che d'àutre istitussion e
d'àutre fòrse politiche e sossiaj, bele sensa le colpe che a l'han faje a Re Tòjo III për l'oposission mancà dal
'22 an peui al fassism e për avèj assetà la guèra, a l'avrìo tòst o tard pijane 'I pòst.
A peul desse che a sia parèj, ma provoma 'dcò a figuresse se la Monarchìa piemontèisa a l'avèissa arzistù 
a la tentassion dël Risorgiment për contentesse 'd soe tère a caval ëd j'Alp e, cascà Napoleon, slargasse a
tut l'arch ëd la Liguria, oltra a la Sardegna, possedùa dal 1718. Në Stat, ant ël mosàich pressios ëd soa 
composission, da feje anghicio a tut ël mond, për la blëssa variegà dla natura, ma pa meno për la stòria 
e la mira 'd siviltà dle popolassion. Ma coma arziste al Risorgiment, a la possa dij liberaj e a lë spetàcol dë
Stat che a l'avio pì gnun-e parvense 'd fòrsa e 'd modern? Un a l'ha bél dì ancheuj, dal moment che i soma 
lòn che peui a lté capitaje e che figura a l'ha fàit l'Europa dij grand Ëstat nassionaj. Ma antlora? Pensoma
che 'I Regn sabàud, për la prima vira a la fin dël '700, a l'avìa dovù an pràtica sparì 'dnans a la potensa 
dla Fransa, con tut che ai Savòja a l'avèisso lassaje ancor l'isola che aj dasìa 'I tìtol ëd Re.
La por d'esse trèp dèboj ant ij confront ëd la Fransa, coma dj'àutri grand Ëstat d'Europa, Àustria, Prussia, 
Russia, Inghiltèra, e 'd trovesse un dì torna ant j'istesse condission ëd j'ùltim agn dël '700 a dev avèj decidù 
ij Savòja e, con lor, nen pòchi piemontèis, a fé 'I pass definitiv vers l'Italia, decretanda parèj la mòrt ëd la 
plurisecolar Monarchia alpin-a. Ma, giugand la carta dl'Italia, pì arzigosa miraco 'd lòn che a podìo magines-
se, ij Savòja an pràtica a son anviarasse 'dcò vers ël tramont ëd la Dinastìa. L'istess a podìa capiteje a la 
Confederassion elvética, ël di che, pì nen contentandse 'd fité 'd soldà, com a l'ha fàit për ëd sécoj, ma 
caland da soe montagne për na polìtica dë slargament teritorial, a l'avèissa arzigà un pass pì longh ëd la 
gamba.
Cost e d'àutri pensé a son passame për la ment dòp la dëspartia 'd Re Umbert II. Ma un ringrét fin-a pì 
magonant a l'é 'dcò vnume a la vision dël Piemont d'adess, malbutà, dal malgoern, sopatà da jë scàndoj e 
dëspojà nen mach ëd soe arsorse, ma bele 'd soa dignità. E se 'I Piemont, parèj dij Savòja, a l'avèissa fàit 
un pass che a l'ha mnalo lògn da soa vocassion ëd sempe, na pòrta vers l'Europa e da l'Europa? E se doman 
is trovèisso spërdù ant na tèra che a capiss pì nen soa lenga e a conèss pì nen soa stòria? A la Savòja, "liberà" 
da la Fransa dël 1860, a smija che a sia capitaje franch parèj. E a l'é nen ora che piemontèis e savojard, che 
as arconòsso ant l'istess sìmbol, con la gionta dël lambél për ël Piemont, as pijo nen torna sotbrassëtta për
fé un tòch dë stra ansema? Sensa retòrica, sigura, ma con realism e con sentiment critich e costrutiv, com a
l'é ant le tradission antiche che i l'oma an comun.
(1983)